Με βάση δεδομένα πληθυσμού που καλύπτουν διάστημα άνω των δύο αιώνων, μια ομάδα με επικεφαλής τον Κόρεϊ Μπράντσοου από το Πανεπιστήμιο Flinders της Αυστραλίας διαπίστωσε ότι η ανθρωπότητα ζει πολύ πέρα από τα όρια αυτών που μπορεί να υποστηρίξει ο πλανήτης μας μακροπρόθεσμα.

Οι οικολόγοι περιγράφουν την ικανότητα ενός περιβάλλοντος να συντηρεί τον πληθυσμό ενός είδους ως τη «φέρουσα ικανότητά» του. Πρόκειται για μια εκτίμηση του αριθμού των ατόμων ενός συγκεκριμένου είδους που μπορούν να επιβιώσουν μακροπρόθεσμα, με βάση τους διαθέσιμους πόρους και τον ρυθμό αναγέννησης αυτών των πόρων.

Το δικό μας είδος, ο Homo sapiens, είναι ιδιαίτερα ικανό να ξεπερνά τα όρια αυτής της φέρουσας ικανότητας, χάρη στην τάση μας να αναζητούμε τεχνολογικές λύσεις για να υπερνικήσουμε τους φυσικούς περιορισμούς της ανανέωσης των πόρων- ειδικά μέσω της εκμετάλλευσης ορυκτών καυσίμων.

Η «φέρουσα ικανότητα»

Είναι ενδιαφέρον ότι ο όρος «φέρουσα ικανότητα» έχει τις ρίζες του στη ναυτιλιακή βιομηχανία στα τέλη του 1800, όταν τα πλοία που κινούνταν με άνθρακα αντικαθιστούσαν αυτά που κινούνταν με τον άνεμο. Χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά για να υπολογιστεί η ποσότητα φορτίου που μπορούσε να μεταφέρει ένα από τα νέα πλοία, χωρίς να υπολογίζεται ο απαραίτητος άνθρακας και το νερό που χρειάζονταν για την κίνηση του πλοίου, ή το πλήρωμα που ήταν απαραίτητο για τη λειτουργία του.

Αυτή η μετάβαση στα ορυκτά καύσιμα στη ναυτιλία και σε άλλους κλάδους ήταν που επέτρεψε ουσιαστικά την ταχεία αύξηση του πληθυσμού τον 20ό αιώνα – κάτι που μας υπενθυμίζεται σε όλους, καθώς ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν προκαλεί αναταραχή στον παγκόσμιο εφοδιασμό καυσίμων και στους πληθυσμούς που εξαρτώνται από αυτόν. Ο σημερινός πληθυσμός της Γης ανέρχεται σε περίπου 8,3 δισεκατομμύρια.

«Οι σημερινές οικονομίες, που βασίζονται στην αδιάκοπη ανάπτυξη, προφανώς δεν αναγνωρίζουν τους περιορισμούς αναγέννησης της συνεχιζόμενης πληθυσμιακής επέκτασης, επειδή τα ορυκτά καύσιμα καλύπτουν τεχνητά τη διαφορά», γράφει η ομάδα έρευνας.

Ο Μπράντσοου και η ομάδα του έχουν δημιουργήσει μια τεκμηριωμένη εκτίμηση της ανθρώπινης φέρουσας ικανότητας, χρησιμοποιώντας μοντέλα οικολογικής ανάπτυξης για να παρακολουθήσουν τις αλλαγές στο μέγεθος του πληθυσμού και στους ρυθμούς ανάπτυξης κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων, σε παγκόσμιο και περιφερειακό επίπεδο.

Διακρίνουν μεταξύ της μέγιστης φέρουσας ικανότητας – του θεωρητικού, απόλυτου ορίου, ανεξάρτητα από το πόση πείνα, ασθένειες και πόλεμος συνοδεύουν αυτό το όριο – και της βέλτιστης φέρουσας ικανότητας, όπου το μέγεθος του πληθυσμού είναι βιώσιμο και πληροί ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης.

«Η Γη δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τους πόρους. Δεν μπορεί να καλύψει ούτε τη σημερινή ζήτηση χωρίς σημαντικές αλλαγές, καθώς τα ευρήματά μας δείχνουν ότι επιβαρύνουμε τον πλανήτη περισσότερο από ό,τι μπορεί να αντέξει», λέει ο Μπράντσοου.

Η Γη υπό μεγάλη πίεση λόγω του υπερπληθυσμού

Διαπίστωσαν ότι πριν από τη δεκαετία του 1950, ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξανόταν με ολοένα και ταχύτερους ρυθμούς, αλλά στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο ρυθμός αυτός άρχισε να επιβραδύνεται, αν και ο πληθυσμός συνέχισε να αυξάνεται.

«Αυτή η μεταβολή σηματοδότησε την αρχή αυτού που ονομάζουμε 'αρνητική δημογραφική φάση'», είπε ο Μπράντσοου.

«Αυτό σημαίνει ότι η προσθήκη περισσότερων ανθρώπων δεν μεταφράζεται πλέον σε ταχύτερη ανάπτυξη. Όταν εξετάσαμε αυτή τη φάση, διαπιστώσαμε ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός είναι πιθανό να κορυφωθεί κάπου μεταξύ 11,7 και 12,4 δισεκατομμυρίων ανθρώπων μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2060 ή του 2070, αν διατηρηθούν οι τρέχουσες τάσεις».

Περίπου 12 δισεκατομμύρια είναι η απόλυτη μέγιστη εκτιμώμενη φέρουσα ικανότητα, αλλά απέχει πολύ από το βέλτιστο όριο με τα σημερινά επίπεδα κατανάλωσης πόρων, το οποίο ο Μπράντσοου και η ομάδα του υπολογίζουν στα 2,5 δισεκατομμύρια.

Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που διερευνά τις σχέσεις μεταξύ του ρυθμού μεταβολής του πληθυσμού ανά κάτοικο και του μακροπρόθεσμου μέσου μεγέθους του πληθυσμού.

Αποκάλυψε ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν μετατοπιστεί από μια τάση όπου περισσότεροι άνθρωποι σήμαιναν υψηλότερο ρυθμό αύξησης του πληθυσμού, σε μια τάση όπου η καμπύλη άρχισε να επιπεδώνεται: δηλαδή, με μεγαλύτερο μέγεθος πληθυσμού, ο ρυθμός αύξησης μειώθηκε.

Αλλά ακόμη και με αυτούς τους βραδύτερους ρυθμούς αύξησης, ο πληθυσμός μας βρίσκεται ήδη πολύ πάνω από τη βιώσιμη φέρουσα ικανότητα που δίνουν τα μοντέλα του Μπράντσοου και της ομάδας του.

Το χάσμα μεταξύ του βέλτιστου αριθμού των 2,5 δισεκατομμυρίων και του τρέχοντος μεγέθους του πληθυσμού μας των 8,3 δισεκατομμυρίων μπορεί να βοηθήσει στην εξήγηση των προβλημάτων υπερκατανάλωσης που αντιμετωπίζει σήμερα το είδος μας.

Για παράδειγμα, τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους, ο ΟΗΕ ανακοίνωσε ότι ο κόσμος βρίσκεται σε κατάσταση υδατικής χρεοκοπίας. Οι πληθυσμοί των ζώων καταρρέουν λόγω της αδυναμίας τους να ανταγωνιστούν μαζί μας για τους πόρους ή να ανταποκριθούν στις ορέξεις μας.

Και η εξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα για την αύξηση της φέρουσας ικανότητας της Γης βραχυπρόθεσμα – για την παραγωγή λιπασμάτων που τροφοδοτούν τις καλλιέργειές μας, για παράδειγμα, και για την τροφοδοσία της πολυάσχολης ζωής μας – προφανώς δεν αποδίδει και πολύ καλά για εμάς. Τα ορυκτά καύσιμα οδηγούν επίσης στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή που διαταράσσει τα οικοσυστήματα και τους φυσικούς πόρους σε παγκόσμιο επίπεδο.

Συγκεκριμένα, η μελέτη υποδηλώνει ότι οι διακυμάνσεις στην παγκόσμια θερμοκρασιακή απόκλιση, στο οικολογικό αποτύπωμα και στις συνολικές εκπομπές εξηγούνται καλύτερα από την αύξηση του πληθυσμού παρά από την αύξηση της κατά κεφαλήν κατανάλωσης.

«Τα συστήματα υποστήριξης της ζωής του πλανήτη βρίσκονται ήδη υπό πίεση και χωρίς ραγδαίες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε την ενέργεια, τη γη και τα τρόφιμα, δισεκατομμύρια άνθρωποι θα αντιμετωπίσουν αυξανόμενη αστάθεια», λέει ο Μπράντσοου. «Η μελέτη μας δείχνει ότι αυτά τα όρια δεν είναι θεωρητικά, αλλά εκτυλίσσονται αυτή τη στιγμή».

Απαραίτητες οι ριζικές αλλαγές

Ωστόσο, ενώ η μελέτη σκιαγραφεί μια μάλλον ασφυκτική εικόνα της ανθρώπινης ζωής στη Γη, οι ερευνητές λένε ότι ο χρόνος δεν έχει τελειώσει ακόμα.

«Η Γη δεν μπορεί να συντηρήσει τον μελλοντικό ανθρώπινο πληθυσμό, ούτε καν τον σημερινό, χωρίς μια ριζική αναθεώρηση των κοινωνικοπολιτισμικών πρακτικών για τη χρήση της γης, του νερού, της ενέργειας, της βιοποικιλότητας και άλλων πόρων», γράφουν οι συγγραφείς της μελέτης.

«Οι μικρότεροι πληθυσμοί με χαμηλότερη κατανάλωση δημιουργούν καλύτερα αποτελέσματα τόσο για τους ανθρώπους όσο και για τον πλανήτη», λέει ο Μπράντσοου. «Το παράθυρο για δράση στενεύει, αλλά μια ουσιαστική αλλαγή είναι ακόμα εφικτή αν οι χώρες συνεργαστούν».

Όπως συμβαίνει με κάθε μοντελοποίηση παγκόσμιας κλίμακας, υπάρχουν περιορισμοί. Υπάρχουν πάρα πολλές μεταβλητές που διαδραματίζονται στη Γη ανά πάσα στιγμή, ώστε οι επιστήμονες να μπορούν να λάβουν υπόψη όλα τα στοιχεία που επηρεάζουν το μέγεθος των πληθυσμών, τον ρυθμό μεταβολής και τη φέρουσα ικανότητα. Επομένως, αυτοί οι αριθμοί πρέπει να θεωρούνται εκτιμήσεις που ισχύουν μόνο εντός των ορίων των συνόλων δεδομένων στα οποία βασίστηκαν.

Η φέρουσα ικανότητα έχει επίσης ανησυχητικές ηθικές επιπτώσεις: δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι στη Γη τις ίδιες ευκαιρίες, ούτε καταναλώνουν τους ίδιους πόρους, και οι συζητήσεις γύρω από τα μέτρα ελέγχου του πληθυσμού είναι συχνά γεμάτες ρατσισμό και διακρίσεις.

«Η τραγωδία είναι ότι η ανθρώπινη προσπάθεια έχει βραχυκυκλώσει τους τελικά αναπόφευκτους διορθωτικούς βρόχους ανατροφοδότησης που επιβάλλει η φέρουσα ικανότητα, χωρίς να τους αντικαταστήσει με ανθρώπινες και φιλικές προς το περιβάλλον διορθωτικές ανατροφοδοτήσεις», καταλήγουν οι συγγραφείς.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Environmental Research Letters.